BUYUK IPAK YO‘LI ORQALI QOG‘OZNING MARKAZIY OSIYOGA TARQALISHI VA SAMARQAND QOG‘OZCHILIGINING SHAKLLANISHI
DOI:
https://doi.org/10.47390/ydif-y2026v2i19/n13Kalit so‘zlar:
Buyuk Ipak yo‘li; Dunxuan; Gansu; Tarim havzasi; sug‘diy maktublar; Talas jangi; Samarqand qog‘ozi; qog‘ozchilik texnologiyasi.Annotasiya
Maqolada Buyuk Ipak yo‘li orqali qog‘ozning Xitoyning ichki hududlaridan Gansu–Dunxuan yo‘lagi, Tarim havzasi va So‘g‘d vohalari orqali g‘arbga tarqalishining tarixiy bosqichlari o‘rganiladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi tayyor qog‘oz muomalasi bilan mahalliy qog‘ozchilik texnologiyasining shakllanishini farqlash hamda Samarqandning mintaqaviy ishlab chiqarish markaziga aylanishini manbalar asosida izohlashdir. Tarixiy-qiyosiy, manbashunoslik va arxeometrik tadqiqotlar natijalarini umumlashtirish usullari qo‘llandi. Dunxuan hududidan topilgan IV asr boshlariga oid sug‘diy maktublar qog‘ozning savdo va xususiy yozishmalarda 751-yildan ancha avval qo‘llanganini ko‘rsatadi. Qog‘oz tolalariga oid zamonaviy tahlillar mato chiqindilari va po‘stloq tolalaridan foydalanish parallel rivojlanganini tasdiqlaydi. X asrga oid yozma ma’lumotlar Samarqand qog‘ozining mintaqalararo shuhratidan dalolat beradi. Tadqiqotda Talas jangini qog‘oz ishlab chiqarishning yagona boshlang‘ich nuqtasi deb talqin qilish tarixiy jihatdan yetarli emasligi asoslanadi. Shuningdek, qog‘ozga bo‘lgan talabning davlat boshqaruvi, diniy qo‘lyozmachilik va savdo aloqalari ta’sirida ortgani ko‘rsatiladi. Samarqand qog‘ozchiligi uzoq muddatli texnologik moslashuv va hunarmandchilik tajribasining natijasi sifatida baholanadi. Shuningdek, tarixiy ma’lumotlarning ishonchliligi va arxeologik dalillarning chegaralari alohida baholanadi.
Manbalar
1. Antiquities and Monuments Office. Fascicle on Loss of Transmitted Documents: Xuanquan Han Relay Station. https://www.amo.gov.hk/en/visitor-centre/exhibitions/heritage-discovery-centre/han-exhibition/ag9/index.html
2. Bloom J. M. Paper Before Print: The History and Impact of Paper in the Islamic World. New Haven–London: Yale University Press, 2001. – 320 p.
3. Bloom J. M. Paper i. Paper in the Iranian World Prior to Printing // Encyclopaedia Iranica. 2017. https://www.iranicaonline.org/articles/paper-iran-prior-printing/
4. Field D. Papermaking on the Silk Road: Samarkand and Beyond // Hand Papermaking. https://www.handpapermaking.org/magazine-articles/papermaking-on-the-silk-road-samarkand-and-beyond
5. Floor W. M. Paper ii. Paper and Papermaking // Encyclopaedia Iranica. 2005. https://www.iranicaonline.org/articles/paper-and-papermaking/
6. Hansen V. Paper // Smithsonian Folklife Festival: The Silk Road. 2002. https://festival.si.edu/2002/the-silk-road/paper/smithsonian
7. Helman-Ważny A. More than meets the eye: Fibre and Paper Analysis of the Chinese Manuscripts from the Silk Roads // STAR: Science & Technology of Archaeological Research. 2016. Vol. 2, no. 2. – P. 127–140. DOI: 10.1080/20548923.2016.1207971.
8. International Dunhuang Programme (British Library). Sogdian Ancient Letter 2 (Or.8212/95); Sogdian Ancient Letter 1 (Or.8212/92(1)). https://idp.bl.uk/collection/A141F9841B0B4BE1BDDA4FE6E2265948/ ; https://idp.bl.uk/collection/F6CF510DB7D64F98B4AC8D4B957BB030/
9. Sims-Williams N. Ancient Letters // Encyclopaedia Iranica. 1985. Vol. II, fasc. 1. – P. 7–9. https://www.iranicaonline.org/articles/ancient-letters/
10. UNESCO World Heritage Centre. Samarkand – Crossroad of Cultures. https://whc.unesco.org/en/list/603/
This work is licensed under a