RAQAMLI MAKONDA SHAXSIY HAYOT DAXLSIZLIGI HUQUQINI KONSTITUTSIYAVIY-HUQUQIY TA’MINLASH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH
DOI:
https://doi.org/10.47390/ydif-y2026v2i18/n27Kalit so‘zlar:
shaxsiy hayot daxlsizligi, shaxsga doir ma'lumotlar, raqamli makon, konstitutsiyaviy kafolatlar, ma'lumotlar sizib chiqishi, axborot xavfsizligi, GDPR, unutilish huquqi.Annotasiya
Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyot va axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi sharoitida shaxsiy hayot daxlsizligi huquqini konstitutsiyaviy-huquqiy kafolatlashning dolzarb muammolari tadqiq qilingan. Global tarmoqlar, sun'iy intellekt va yirik ma'lumotlar davrida fuqarolarning shaxsga doir ma'lumotlarini ruxsatsiz yig'ish, tarqatish va undan tijorat maqsadlarida foydalanish holatlari tahlil qilingan. Xususan, bank va moliya sektorida yuz berayotgan ma'lumotlar sizib chiqishi, abituriyentlar va talabalar ma'lumotlarining xususiy oliygohlar tomonidan noqonuniy o'zlashtirilishi hamda ijtimoiy tarmoqlardagi daxlsizlikning buzilishi kabi real holatlar milliy huquqni qo'llash amaliyotidagi bo'shliqlarni ko'rsatadi. Maqolada O'zbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi Konstitutsiyasi va milliy qonunchiligi Yevropa Ittifoqining GDPR hamda AQShning CCPA kabi ilg'or xalqaro standartlari bilan qiyosiy o'rganilgan. Tadqiqot natijasida axborot makonida shaxsiy daxlsizlikni ishonchli himoya qilish, "unutilish huquqi"ni joriy etish va ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlash bo'yicha konstitutsiyaviy-huquqiy mexanizmlarni takomillashtirishga qaratilgan amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
Manbalar
1. Daniel J. Solove. "Understanding Privacy". Harvard University Press, 2008. URL: https://ssrn.com/abstract=1127888
2. Helen Nissenbaum. "Privacy in Context: Technology, Policy, and the Integrity of Social Life". Stanford University Press, 2009.
3. Neil Richards. "Intellectual Privacy: Rethinking Civil Liberties in the Digital Age". Oxford University Press, 2015.
4. Yevropa Ittifoqining Shaxsga doir ma'lumotlarni himoya qilish bo'yicha Bosh reglamenti (General Data Protection Regulation - GDPR). URL: https://gdpr-info.eu/
5. Colin J. Bennett, Charles D. Raab. "The Governance of Privacy: Policy Instruments in Global Perspective". MIT Press, 2006.
6. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (Yangi tahriri). (2023-yil 30-aprel). URL: https://lex.uz/docs/6445145
7. "Shaxsga doir ma'lumotlar to‘g‘risida"gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni (O‘RQ-547-son, 02.07.2019). URL: https://lex.uz/docs/-4396419
8. "Kiberxavfsizlik to‘g‘risida"gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni (O‘RQ-764-son, 15.04.2022). URL: https://lex.uz/docs/5960604
9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Raqamli O‘zbekiston — 2030" strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi Farmoni (PF-6079-son, 05.10.2020). URL: https://lex.uz/docs/5030957
10. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. URL: https://lex.uz/docs/111453
11. O‘zbekiston Respublikasining Ma'muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi (46-1 va 46-2-moddalar). URL: https://lex.uz/docs/97664
12. Inson huquqlari Umumjahon Deklaratsiyasi (UDHR) - 12-modda. URL: https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
13. Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt (ICCPR) - 17-modda. URL: https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights
14. Yevropa Kengashining shaxsiy ma'lumotlarni avtomatlashtirilgan tarzda qayta ishlashda shaxslarni himoya qilish to'g'risidagi 108-sonli Konvensiyasi (Convention 108+). URL: https://www.coe.int/en/web/data-protection/convention108-and-protocol
15. California Consumer Privacy Act (CCPA) - AQSh, Kaliforniya shtati qonuni. URL: https://oag.ca.gov/privacy/ccpa
16. BMT Inson huquqlari Oliy Komissarligi Boshqarmasi (OHCHR) hisoboti: "The Right to Privacy in the Digital Age". URL: https://www.ohchr.org/en/privacy-in-the-digital-age
17. Alan Westin. "Privacy and Freedom". Atheneum, 1967. URL: https://scholarlycommons.law.wlu.edu/wlulr/vol25/iss1/20/.
This work is licensed under a 