RAQAMLI KRIMINALISTIKA TUSHUNCHASI VA UNING QONUN USTUVORLIGINI TA’MINLASHDAGI O‘RNI
Kalit so‘zlar:
raqamli kriminalistika, raqamli dalillar, qonun ustuvorligi, kiberjinoyat, jinoyat-protsessual huquq, sud ekspertizasi, kiberxavfsizlik strategiyasi.Annotasiya
Mazkur tezisda raqamli kriminalistika tushunchasi, uning kriminalistika fani tizimidagi o‘rni va qonun ustuvorligini ta‘minlashdagi roli o‘rganilgan. Tadqiqotda dialektik, tarixiy-huquqiy, qiyosiy-huquqiy va tizimli-strukturaviy usullardan foydalanilgan. Birinchi marta milliy huquqshunoslikda raqamli kriminalistikaning O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida berilgan rasmiy ta‘rifi xalqaro doktrina bilan qiyoslab tahlil qilingan. Asosiy diqqat raqamli kriminalistikaning qonun ustuvorligini ta‘minlashdagi to‘rt yo‘nalishdagi roliga qaratilgan: isbotlash sifati, kibermakonda jinoyatchilikka qarshi kurash, sud xatolarining oldini olish va sud-huquq tizimiga ishonch. JPKga 2024-yilda kiritilgan raqamli dalillar instituti hamda 2025-2026 yillarda qabul qilingan strategik hujjatlar - PF-38, VMQ-479, PQ-229 - asosida sohaning huquqiy va institutsional asoslari yoritilgan. Tadqiqot natijalari "O‘zbekiston — 2030" strategiyasining qonun ustuvorligi yo‘nalishini ilmiy-huquqiy jihatdan asoslashga xizmat qiladi.
Manbalar
1. Carrier, B. (2005). File system forensic analysis. Addison-Wesley Professional.
2. Casey, E. (2011). Digital evidence and computer crime: Forensic science, computers, and the internet (3rd ed.). Academic Press.
3. Council of Europe. (2001). Convention on Cybercrime, ETS No. 185, Budapest, 23 November 2001.
4. Cybersecurity Ventures. (2023). 2023 Official cybercrime report. Cybersecurity Ventures.
5. Garrie, D. B., & Morrissy, J. D. (2014). Digital forensic evidence in the courtroom: Understanding content and quality. Northwestern Journal of Technology and Intellectual Property, 12(2), 121–135.
6. International Organization for Standardization. (2012). ISO/IEC 27037:2012. Information technology — Security techniques — Guidelines for identification, collection, acquisition and preservation of digital evidence. ISO.
7. Mason, S. (Ed.). (2017). Electronic evidence (4th ed.). LexisNexis Butterworths.
8. McKemmish, R. (1999). What is forensic computing? Trends and Issues in Crime and Criminal Justice, (118), 1–6.
9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Axborot texnologiyalari yordamida sodir etiladigan jinoyatlarga qarshi kurashish faoliyatini yanada kuchaytirishga qaratilgan chora-tadbirlar to‘g‘risida"gi qarori, PQ-153, 2025-yil 30-aprel.
10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Mamlakat taraqqiyotining 2030-yilgacha mo‘ljallangan ustuvor yo‘nalishlari doirasida islohotlarni izchil davom ettirish va yangi bosqichga olib chiqishning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi farmoni, PF-21, 2026-yil 16-fevral.
11. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "O‘zbekiston Respublikasining Kiberxavfsizlik strategiyasini belgilash va kiberjinoyatchilikning oldini olish tizimini takomillashtirish to‘g‘risida"gi farmoni, PF-38, 2026-yil 10-mart.
12. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Raqamli kriminalistika sohasida ilmiy-tadqiqot faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi qarori, PQ-229, 2024-yil 21-iyun.
13. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Raqamli mahsulotlar (xizmatlar) iste‘molchilari huquqlarini himoya qilish va raqamli texnologiyalar vositasida sodir etiladigan huquqbuzarliklarga qarshi kurashishni kuchaytirish choralari to‘g‘risida"gi qarori, PQ-381, 2023-yil 30-noyabr.
14. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining "Raqamli kriminalistika tadqiqotlari sohasida mutaxassislar malakasini oshirish va sertifikatlangan mutaxassislarning yagona elektron reyestrini yuritish tartibini joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi qarori, № 479, 2025-yil 31-iyul.
15. O‘zbekiston Respublikasining "O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga raqamli dalillar bilan ishlash tizimini takomillashtirishga qaratilgan o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida"gi qonuni, O‘RQ-1003, 2024-yil 21-noyabr.
16. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi (1994-yil 22-sentabrda qabul qilingan, keyingi o‘zgartirishlar bilan, jumladan O‘RQ-1003 sonli 21.11.2024-y. Qonun bilan kiritilgan 204¹ va 204²-moddalar).
17. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (2023-yil 30-aprel referendumida qabul qilingan tahrirda).
18. Pollitt, M. M. (2010). A history of digital forensics. In K.-P. Chow & S. Shenoi (Eds.), Advances in digital forensics VI (pp. 3–15). Springer.
19. Reith, M., Carr, C., & Gunsch, G. (2002). An examination of digital forensic models. International Journal of Digital Evidence, 1(3), 1–12.
20. Вехов, В. Б. (2016). Электронные доказательства: проблемы теории и практики. Правопорядок: история, теория, практика, 4(11), 46–50.
