AMUDARYO HAVZASIDA IJTIMOIY TARIX VA EKOLOGIK O‘ZGARISHLARNING O‘ZARO TA’SIRI: EFTALIYLAR DAVRI ANTROPOGEN LANDSHAFTLARI VA SOTSIO-EKOLOGIK MOSLASHUV (V–VI ASRLAR)

Mualliflar

  • Nilufar Matchonova Author

DOI:

https://doi.org/10.47390/ydif-y2026v2i10/n08

Kalit so‘zlar:

Amudaryo havzasi, sotsio-ekologik moslashuv, Eftaliylar, LALIA (iqlim inqirozi), antropogen landshaft, markazsizlashuv, qasr-ko‘shklar, arxeologik stratigrafiya.

Annotasiya

Ushbu maqolada Amudaryo havzasida so‘nggi antik va ilk o‘rta asrlar (V–VI asrlar) oralig‘ida yuz bergan sotsio-ekologik transformatsiyalar Eftaliylar davlati misolida tahlil qilingan. Mintaqada Eftaliylar hukmronligining o‘rnatilishi va shaharsozlikdagi qasr-ko‘shklar (ruralizatsiya) fenomenining vujudga kelishi an’anaviy tarixshunoslikda ta’kidlanganidek “varvarlar istilosi” yoki “feodalizmga o‘tish” bilan emas, balki “So‘nggi Antik davr Kichik muzligi” (LALIA, 536–660 yillar) keltirib chiqargan paleoiqlim inqirozi va Amudaryo gidrologik rejimining keskin o‘zgarishi bilan izohlanadi. B. Andrianov, E. Rtveladze, B. Litvinskiy va U. Büntgen kabi yirik olimlarning arxeologik, numizmatik va iqlimiy ma’lumotlari asosida Eftaliylar qurg‘oqchilik sharoitida vayronkor emas, balki vohalardagi o‘troq dehqonchilik tizimi bilan iqtisodiy simbiozga asoslangan moslashuvchan boshqaruv modelini yaratgan.

Manbalar

1. Al’baum L.I. Balaliktepa. K istorii materialnoy kulturi i iskusstva Toxaristana. – Tashkent: Izd-vo AN UzSSR, 1960. – 230 s.

2. Andrianov B.V. Drevnie orositelnie sistemi Priaralya (V svyazi s istoriey vozniknoveniya i razvitiya oroshayemogo zemledeliya). – Moskva: Nauka, 1969. – 256 s.

3. Büntgen U., Myglan V.S., Ljungqvist F.C. va boshqalar. Cooling and societal change during the Late Antique Little Ice Age from 536 to around 660 AD // Nature Geoscience. – 2016. – Vol. 9, № 3. – P. 231–236.

4. Kurbanov A. The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis. PhD thesis. – Berlin: Free University, 2010. – 350 p.

5. Litvinsky B.A. The Hephthalite Empire // History of civilizations of Central Asia. Vol. III. – Paris: UNESCO Publishing, 1996. – P. 135–162.

6. Pugachenkova G.A., Rempel L.I. Istoriya iskusstv Uzbekistana s drevneyshix vremyon do serediny XIX veka. – Moskva: Iskusstvo, 1965. – 688 s.

7. Rtveladze E.V., Pidaev Sh.R. Shaxtetepa – rannesrednevekoviy zamok v Toxaristane. – Toshkent: Fan, 1981. – 124 s.

8. Tolstov S.P. Drevniy Xorezm: Opit istoriko-arxeologicheskogo issledovaniya. – Moskva: MGU, 1948. – 352 s.

9. Vaissière E. de la. Sogdian Traders: A History. – Leiden: Brill, 2005. – 410 p.

10. Rajapov M. BACTRIAN DOCUMENTS FOUND IN NORTHERN AFGHANISTAN AS A HISTORICAL SOURCE. Academic Literature Journal of Social Sciences Research (AKALİD). 2025 Aug 30;3(3):65-80.

11. Rajapov M. Their name alone terrifies-Who were the Hephthalites?. Ancient Warfare. 2026 Apr 1(106):8-14.

12. Rajapov, Mardonbek. "AFRIG ‘IYLAR SULOLASI DAVRI TARIXSHUNOSLIGI (XIX–XXI asrning 20 yillaridagi tadqiqotlar tahlili)." (2025).

##submission.downloads##

Nashr qilingan

2026-05-30

Qanday ko'rsatish

Matchonova , N. (2026). AMUDARYO HAVZASIDA IJTIMOIY TARIX VA EKOLOGIK O‘ZGARISHLARNING O‘ZARO TA’SIRI: EFTALIYLAR DAVRI ANTROPOGEN LANDSHAFTLARI VA SOTSIO-EKOLOGIK MOSLASHUV (V–VI ASRLAR). YANGI DAVR ILM-FANI: INSON UCHUN INNOVATSION G‘OYA VA YECHIMLAR, 2(10), 44-49. https://doi.org/10.47390/ydif-y2026v2i10/n08