XORAZM TANBUR CHIZIGʻI — SHARQ MUSIQA MADANIYATIDA NOYOB NOTA YOZUVI TIZIMI VA UNING TARIXIY AHAMIYATI
DOI:
https://doi.org/10.47390/ydif-y2026v2i10/n05Kalit so‘zlar:
Xorazm tanbur chizigʻi, Komil Xorazmiy, Muhammad Rasul Mirzo, olti yarim maqom, tabulatura, nota yozuvi, ogʻzaki anʼana, Mulla Bekjon, musiqashunoslik.Annotasiya
Maqolada XIX asrning ikkinchi yarmida Xiva xonligida Komil Xorazmiy (1825–1899) tomonidan ixtiro qilingan va uning oʻgʻli Muhammad Rasul Mirzo tomonidan takomillashtirilgan «Tanbur chizigʻi» nota yozuvi tizimi tahlil qilinadi. Bu tabulatura turidagi notalash tizimining tuzilishi, tanburning 17 ta pardasi va ochiq simiga moʻljallangan 18 gorizontal chiziqdan iborat oʻziga xos arxitekturasi, doira usullarini ifodalashning grafik usullari, sheʼriy matnlar bilan integratsiyasi koʻrib chiqiladi. Tadqiqotda Mulla Bekjon Rahmon oʻgʻli va Muhammad Yusuf Devonzodaning 1925-yilda chop etilgan «Xorazm musiqiy tarixchasi» asari asosiy birlamchi manba sifatida qoʻllaniladi. «Tanbur chizigʻi»ning Xorazm olti yarim maqomini ogʻzaki anʼanadan yozma anʼanaga oʻtkazishdagi ahamiyati, V.M. Belyaev, V.A. Uspenskiy, I. Rajabov, O. Matyoqubov singari musiqashunos olimlar tomonidan oʻrganilishi va hozirgi kunda nomoddiy madaniy meros sifatidagi qadr-qimmati yoritiladi.
Manbalar
1. Mulla Bekjon Rahmon oʻgʻli, Muhammad Yusuf Devonzoda. Xorazm musiqiy tarixchasi. — Toshkent: «Yozuvchi» nashriyoti, 1998. — 46 b.
2. Fitrat A. Oʻzbek klassik musiqasi va uning tarixi. — Toshkent–Samarqand, 1927; Qayta nashr: — Toshkent: «Fan», 1993. — 49–129-b.
3. Belyaev V.M. Khorezmian Notation // The Sackbut. — London, 1924.
4. Matyakubov O., Powers H. 19th Century Khorezmian Tanbur Notation: Fixing Music in an Oral Tradition // Yearbook for Traditional Music. — Vol. 22, 1990. — P. 29–35.
5. Matyoqubov O. Maqomot. — Toshkent: «Musiqa», 2004.
6. Rajabov I. Maqomlar masalasiga doir. — Toshkent: Adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1963. — 128–129-b.
7. New life of Khorezm maqoms // UzDaily. — URL: https://www.uzdaily.uz/en/post/10664/ (murojaat sanasi: 25.05.2026).
8. Shashmaqam — Music and Poetry of Central Asia // Voices on Central Asia. — URL: https://voicesoncentralasia.org/shashmaqam-music-and-poetry-of-central-asia/ (murojaat sanasi: 25.05.2026).
9. Khoresm Maqoms // Intangible Cultural Heritage of Uzbekistan. — URL: http://ich.uz/en/ich-of-uzbekistan/national-list/domain-2/263-khoresm-maqoms (murojaat sanasi: 25.05.2026).
10. Tanbur chizigʻi // Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. — URL: https://uz.wikipedia.org/wiki/Tanbur_chizigʻi (murojaat sanasi: 25.05.2026).
11. Раджапов, Мардонбек. "История развития искусства бахши в Хорезмском оазисе." Общество и инновации 2, no. 2/S (2021): 591-595.
This work is licensed under a 