O'ZBEK TILIDAGI OLMOSHLARNING KO'P MA'NOLILIGI: SEMANTIK KENGLIK VA KONTEKSTUAL O'ZGARUVCHANLIK
DOI:
https://doi.org/10.47390/ydif-y2026v2i8/n07Kalit so‘zlar:
olmosh, ko'p ma'nolilik, polisemiya, kontekstual ma'no, kishilik olmoshi, ko'rsatish olmoshi, pragmatika, semantik o'zgaruvchanlik, o'zbek tili, nutq vaziyati.Annotasiya
Ushbu maqolada o'zbek tilidagi olmoshlarning o'ziga xos semantik xususiyati — ko'p ma'nolilik — pragmasemantik yondashuv asosida tahlil qilinadi. Olmosh boshqa so'z turkumlaridan farqli ravishda o'z ma'nosini olganda mustaqil tasavvurga egalik qilmaydi — uning ma'nosi faqat kontekst, nutq vaziyati va muloqot ishtirokchilari orqali aniqlanadi. «Men» olmoshining shaxs, ob'ekt, muallif-ovoz, mag'rur va kamtarin ma'nolarda qo'llanishi; «u» olmoshining aniq shaxs, mavhum tushuncha, bilinmagan narsa va nafrat ifodalash ma'nolari; ko'rsatish olmoshlarining zamon, makso va sifat ifodalashi kabi hodisalar tahlil etiladi. Maqola olmosh polisemiyasini kognitiv va pragmatik nuqtayi nazardan ko'rib chiqadigan yangi yondashuvni taklif etadi.
Manbalar
1. Sharipova D.M. va boshq. Olmoshlarning lingvistik tahlillarini yuzaga chiqaruvchi vositalar // Zenodo. — 2022. DOI: 10.5281/zenodo.6777030. URL: https://zenodo.org/records/6777030
2. Sayfullayeva R.R. Hozirgi o'zbek tili. — Toshkent: O'zbekiston, 2023.
3. Jamolxonov H.N. Hozirgi o'zbek adabiy tili: oliy o'quv yurtlari uchun darslik. — Toshkent: Talqin, 2005.
4. Erkaboyeva N. va boshq. Cho'lponning «Mehrobdan Chayon» romani misolida kishilik va ko'rsatish olmoshlarining morfologik belgi-xususiyatlari // International Journal of Scientific Researchers. — 2024. — Vol. 6, №1. URL: https://worldlyjournals.com/index.php/IJSR/article/view/4180
5. Xudayarova M. O'zbek, rus va qoraqalpoq tillarida olmosh so'z turkumi // Cyberleninka. — 2024. DOI: 10.5281/zenodo.10784396. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/o-zbek-rus-va-qoraqalpoq-tillarida-olmosh-so-z-turkumi
6. Apresyan Yu.D. Leksicheskaya semantika: sinonimicheskiye sredstva yazyka. — Moskva: Nauka, 1974. (Academicsbook.com da iqtibos qilingan [7]).
7. Leksik-semantik o'ziga xoslikning tahlili // Academicsbook.com. — 2025. URL: https://academicsbook.com/index.php/fts/article/view/3135
8. Ona tili va adabiyot: o'quv materiallar to'plami // Scribd. URL: https://www.scribd.com/document/620073484/Fd4dc8581ebf6cdde26047e3853502e5-ONA-TILI-Va-ADABIYOT
9. Mahmudov N.M., Nurmonov A.H. va boshq. Ona tili: 9-sinf darsligi. — Toshkent: O'qituvchi, 2023.
10. Lutfullayeva D., Saparniyozova M. Hozirgi o'zbek adabiy tili. — Toshkent: Iqtisodiyot va moliya, 2018.
11. Cruse A.D. Meaning in Language: An Introduction to Semantics and Pragmatics. — Oxford University Press, 2011.
12. Nurmonov A.H. O'zbek tilshunosligining nazariy masalalari. — Toshkent: Fan, 2012.
13. Safarov Sh.S. Kognituv tilshunoslik. — Jizzax: Sangzor, 2006.
14. Ashurova D.U., Safarov Sh.S. Matn lingvistikasi. — Toshkent: O'quv-uslubiy markaz, 2012.
15. Inlibrary.uz — O'zbekiston ilmiy maqolalar elektron kutubxonasi. Tilshunoslik bo'yicha tadqiqotlar. URL: https://inlibrary.uz
16. Isanova, Feruza (2021) ФАКТОР НАЦИОНАЛЬНОГО ЯЗЫКА В ПРОЦЕССЕ ГЛОБАЛИЗАЦИИ. Материалы республиканской научно-практической конференции «СТРАНОВЕДЕНИЕ: ЯЗЫК, ИСТОРИЯ И КУЛЬТУРА». pp. 34-38. https://ilmiykutubxona.com/id/eprint/2086.
This work is licensed under a 